Dư Cung Năng Lượng Mặt Trời: Kỳ Tích Của Trung Quốc Đến Hồi Kết Đắng
Ngành năng lượng mặt trời Trung Quốc đang trải qua cuộc khủng hoảng dư cung tồi tệ nhất lịch sử, khi mô hình tăng trưởng thần tốc và phụ thuộc trợ cấp quay lại “cắn trả” chính ngành công nghiệp từng là biểu tượng thành công toàn cầu.
Từ “kẻ đến sau” thành ông lớn toàn cầu
Trong hơn hai thập kỷ, Trung Quốc đã viết nên câu chuyện tăng trưởng ngoạn mục của thế kỷ 21: từ vị trí kẻ đến sau vươn lên thành cường quốc năng lượng mặt trời số một thế giới. Với sự hỗ trợ mạnh tay từ chính phủ thông qua:
-
Hàng tỷ USD trợ cấp trực tiếp và gián tiếp
-
Chính sách ưu đãi thuế, tín dụng giá rẻ
-
Quỹ nghiên cứu và phát triển tập trung
-
Quy mô sản xuất khổng lồ
Bắc Kinh đã thành công chiếm hơn 80% thị phần toàn cầu trong ngành năng lượng mặt trời. Các công ty nội địa như LONGi, JA Solar hay Trina Solar trở thành những “ông lớn” toàn cầu, còn giá tấm pin mặt trời giảm hơn 80%, mở ra thời kỳ năng lượng sạch giá rẻ chưa từng có.
Mầm mống khủng hoảng từ chính thành công
Cỗ máy chính sách không dừng lại đúng lúc đã biến đà tăng trưởng thần tốc thành con dao hai lưỡi. Nguồn vốn rẻ khiến các địa phương và doanh nghiệp đua nhau xây nhà máy, mở rộng công suất bất chấp tín hiệu thị trường.
Sự mất cân bằng đáng báo động:
-
Công suất sản xuất module: 1.800 GW (cuối năm 2024)
-
Nhu cầu toàn cầu: chỉ khoảng 700 GW
-
Tỷ lệ sử dụng công suất thực tế: chỉ 40-50%
“Nội quyển” – Vòng xoáy tự hủy diệt
Ngành công nghiệp năng lượng mặt trời Trung Quốc đang rơi vào hiện tượng “nội quyển” (Involution): càng sản xuất nhiều, càng lỗ nặng.
Thực trạng đáng báo động:
-
Giá module và wafer giảm xuống dưới chi phí sản xuất
-
Hàng loạt doanh nghiệp ghi nhận lỗ hàng tỷ USD
-
Các nhà máy vẫn buộc phải vận hành để duy trì hợp đồng tín dụng
-
“Càng sản xuất, càng mất tiền” trở thành nghịch lý phổ biến
Gót chân Achilles: Chính quyền địa phương
Một trong những điểm độc đáo và tai hại của mô hình Trung Quốc là vai trò của chính quyền địa phương. Ở nhiều tỉnh, chính quyền không chỉ cấp phép, cho vay mà còn nắm cổ phần trong chính những công ty năng lượng mặt trời.
Hệ quả tất yếu:
-
Các doanh nghiệp yếu kém không bị đào thải
-
“Công ty xác sống” tồn tại nhờ tín dụng ngân hàng nhà nước
-
Thị trường mất khả năng tự điều chỉnh
-
Khủng hoảng dư cung kéo dài không hồi kết
Xuất khẩu quá đà và phản ứng toàn cầu
Trong thời kỳ hoàng kim, ngành năng lượng mặt trời Trung Quốc thống trị thế giới với mức giá rẻ bất thường. Tuy nhiên, chính điều này đã gây ra làn sóng phản ứng:
-
Mỹ và EU áp thuế chống bán phá giá
-
Ấn Độ tăng mạnh thuế nhập khẩu module Trung Quốc
-
Cánh cửa xuất khẩu thu hẹp đáng kể
Khi xuất khẩu gặp khó, các doanh nghiệp quay về thị trường nội địa – vốn cũng đang chững lại, tạo nên tình thế “thừa cung kép” đẩy toàn bộ chuỗi sản xuất vào khủng hoảng.
Bài học từ mô hình tăng trưởng mất cân bằng
Sự mất cân bằng trong ngành năng lượng mặt trời phản ánh vấn đề sâu xa hơn của mô hình tăng trưởng Trung Quốc: tập trung quá mức vào đầu tư và sản xuất, thay vì phát triển cân bằng với tiêu dùng.
Thực tế đáng suy ngẫm:
-
Trợ cấp sản xuất: hàng chục tỷ USD mỗi năm
-
Trợ giá tiêu dùng cho hộ gia đình: rất hạn chế
-
Đầu tư vào lưới điện và lưu trữ: chưa tương xứng
Lối thoát nào cho ngành năng lượng mặt trời?
Trước nguy cơ khủng hoảng lan rộng, Bắc Kinh buộc phải khởi động “cuộc tái thiết mặt trời” với các giải pháp:
-
Chuyển hướng trợ cấp từ sản xuất sang tiêu dùng
-
Khuyến khích lắp đặt hệ thống năng lượng mặt trời tại chỗ
-
Đầu tư mạnh vào lưu trữ năng lượng và cải thiện lưới điện
-
Kiểm soát chặt việc mở rộng công suất sản xuất
Tuy nhiên, thành công của cuộc cải tổ phụ thuộc vào việc xử lý hai rào cản lớn: lực cản từ chính quyền địa phương và mô hình tín dụng phụ thuộc vào ngân hàng quốc doanh.
Bài học cho tương lai
Ngành năng lượng mặt trời Trung Quốc là tấm gương phản chiếu hoàn hảo cho mô hình phát triển “thần tốc” nhưng thiếu bền vững. Những chính sách từng giúp đất nước này thống trị thế giới nay lại đe dọa chính nền công nghiệp mà họ xây dựng.
Bài học lớn nhất không chỉ dành cho Trung Quốc mà cho cả thế giới: sức mạnh chính sách có thể tạo ra kỳ tích, nhưng nếu không để thị trường điều tiết, kỳ tích ấy có thể nhanh chóng trở thành gánh nặng.
