Ngành công nghiệp quang điện Trung Quốc: Từ “máy in tiền” trở thành “vùng nguy cơ cao”
Chỉ trong vòng 3 năm, ngành công nghiệp quang điện (PV) Trung Quốc đã trải qua cú đảo chiều chưa từng có: từ lĩnh vực “siêu lợi nhuận” trở thành điểm nóng rủi ro cao với thua lỗ lan rộng, dư thừa công suất nghiêm trọng và hàng loạt rào cản thương mại quốc tế. Những gì từng được xem là “tấm danh thiếp mới” của năng lực sản xuất Trung Quốc trong kỷ nguyên năng lượng tái tạo nay đang bước vào giai đoạn thanh lọc khắc nghiệt nhất lịch sử.
Chuỗi quang điện Trung Quốc đồng loạt rơi vào khủng hoảng
Theo báo cáo tài chính năm 2025 của các doanh nghiệp niêm yết, không còn mắt xích nào trong chuỗi PV được coi là an toàn. Từ thượng nguồn polysilicon, trung nguồn wafer, cell cho đến hạ nguồn module, vật liệu và thiết bị, toàn ngành đều chịu áp lực thua lỗ.
Điều đáng lo ngại là khủng hoảng hiện nay không đơn thuần là một chu kỳ suy giảm kỹ thuật, mà phản ánh những vấn đề mang tính cấu trúc dài hạn, bao gồm:
-
Mô hình kích cung dựa vào hành chính
-
Tốc độ mở rộng công suất vượt xa nhu cầu thực
-
Thiếu cơ chế phá sản và sáp nhập hiệu quả
-
Mất cân đối nghiêm trọng giữa sản xuất – tiêu thụ
Cỗ máy tăng trưởng dựa trên kích cung và mặt trái bộc lộ
Giai đoạn 2018–2022, Trung Quốc đẩy mạnh chiến lược phát triển năng lượng tái tạo nhằm giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch và hướng tới mục tiêu trung hòa carbon năm 2060. Ngành quang điện được xác định là trụ cột công nghiệp chiến lược.
Hệ quả là công suất polysilicon, wafer, cell và module tăng theo cấp số nhân. Đến cuối năm 2023:
-
Trung Quốc chiếm hơn 80% polysilicon toàn cầu
-
Trên 95% wafer
-
Hơn 80% module quang điện
-
Gần như toàn bộ thiết bị sản xuất PV nằm trong chuỗi nội địa
Đây là mức độ tập trung chưa từng có trong lịch sử các ngành công nghệ lớn. Trong giai đoạn đỉnh cao, biên lợi nhuận gộp polysilicon từng lên tới 73%, module vượt 20% – mức sinh lời hiếm gặp trong công nghiệp chế tạo.
Tuy nhiên, tăng trưởng này chủ yếu dựa trên kích cung, không xuất phát từ cầu thị trường bền vững. Doanh nghiệp mới liên tục được phê duyệt, vốn đầu tư đổ vào ồ ạt, trong khi khả năng hấp thụ của thị trường không theo kịp.
Dư thừa công suất, cầu bão hòa và chiến tranh giá
Từ năm 2024, quan hệ cung – cầu trong ngành quang điện Trung Quốc bắt đầu mất cân bằng nghiêm trọng. Nhu cầu nội địa chững lại do lưới điện không hấp thụ kịp, trong khi xuất khẩu gặp khó vì các rào cản thương mại ngày càng siết chặt.
Hàng tồn kho tại nhiều công đoạn kéo dài 6–9 tháng, dẫn tới dư thừa công suất mang tính hệ thống:
-
Polysilicon: dư thừa hơn 60%
-
Wafer: hơn 70%
-
Module: lên tới 80–90%
Trong các ngành sản xuất trưởng thành, dư thừa công suất trên 20% đã là nguy hiểm; mức 60–90% đồng nghĩa với bắt buộc tái cấu trúc.
Chiến tranh giá trở thành hệ quả tất yếu. Giá module bị kéo xuống chỉ còn khoảng 0,6 NDT/W, thấp hơn cả chi phí sản xuất, khiến doanh nghiệp rơi vào vòng xoáy “càng bán càng lỗ”. Tuy nhiên, do thiếu cơ chế phá sản hiệu quả, rất ít công ty chấp nhận rút lui.
Năm 2025: Toàn ngành thua lỗ, không còn người chiến thắng
Bước sang năm 2025, ngay cả các doanh nghiệp đầu ngành cũng không tránh khỏi thua lỗ. Hàng loạt “ông lớn” công bố kết quả kinh doanh tiêu cực:
-
Longi Green Energy: lỗ dự kiến 6 – 6,5 tỷ NDT
-
Trina Solar: lỗ 6,5 – 7,5 tỷ NDT
-
JA Solar: lỗ 4,5 – 4,8 tỷ NDT
Chỉ riêng 9 doanh nghiệp hàng đầu, tổng mức lỗ dự báo đã lên tới 41,5 – 47 tỷ NDT. Điều này cho thấy lợi thế về quy mô, công nghệ và phân phối không còn đủ để tự bảo vệ trong môi trường hiện tại.
Ở mảng polysilicon, tình hình còn nghiêm trọng hơn:
-
Tongwei: lỗ 9 – 10 tỷ NDT
-
TCL Zhonghuan: lỗ 8,2 – 9,6 tỷ NDT
-
Daqo: lỗ 1 – 1,3 tỷ NDT
Biên lợi nhuận gộp polysilicon nửa đầu 2025 đã giảm xuống -6,3%, trong khi năm 2022 từng đạt 73% – một cú đảo chiều cực đoan chỉ trong 3 năm.
Rào cản thương mại siết chặt, xuất khẩu không còn là “van xả áp”
Nếu giai đoạn 2020–2023, xuất khẩu giúp ngành PV Trung Quốc tiêu hóa phần lớn công suất dư thừa, thì từ 2024, con đường này gần như bị khóa chặt.
Mỹ, EU, Ấn Độ, Brazil, Thổ Nhĩ Kỳ liên tục áp dụng:
-
Thuế chống bán phá giá
-
Thuế chống trợ cấp
-
Yêu cầu xuất xứ và nội địa hóa
-
Tiêu chuẩn môi trường khắt khe
Đặc biệt, Luật Giảm lạm phát (IRA) của Mỹ đã tái định hình cuộc chơi: kết hợp “thuế xanh + nội địa hóa + bảo vệ chuỗi cung”, nhằm xây dựng ngành PV ngoài Trung Quốc. Cạnh tranh giờ đây không chỉ là thương mại, mà là cạnh tranh công nghiệp chiến lược.
Trong khi đó, giá nguyên vật liệu như bạc và silicon phục hồi, khiến doanh nghiệp bị ép lợi nhuận từ hai phía: giá bán giảm – chi phí tăng.
Từ “máy in tiền” đến cuộc thanh lọc khắc nghiệt
Giới phân tích cho rằng vấn đề cốt lõi của ngành quang điện Trung Quốc không chỉ nằm ở chu kỳ, mà là lỗi cấu trúc: kích cung quá mức, mở rộng theo mệnh lệnh hành chính, thiếu cơ chế M&A và phá sản theo tín hiệu thị trường.
Sau ba năm suy giảm, câu hỏi của doanh nghiệp không còn là “lãi bao nhiêu”, mà là “lỗ bao nhiêu và còn sống được không”. Từ năm 2026, ngành quang điện Trung Quốc được dự báo sẽ bước vào cuộc đào thải khốc liệt nhất lịch sử, nơi cuộc chơi không còn xoay quanh quy mô và vốn, mà là hiệu suất, công nghệ và khả năng kiểm soát chi phí cực hạn.
