EVN đối mặt nguy cơ bị kiện quốc tế: “Nút thắt” FIT đe dọa dòng vốn ngoại vào Điện VIII
BritCham, EuroCham cảnh báo nguy cơ nhà đầu tư năng lượng tái tạo khởi kiện quốc tế do EVN chậm thanh toán. Vướng mắc FIT đang thử thách niềm tin và dòng vốn cho Quy hoạch Điện VIII.
EVN đối mặt nguy cơ bị kiện quốc tế: “Nút thắt” FIT đe dọa dòng vốn ngoại vào Quy hoạch Điện VIII
(VNF) – Trong khi Việt Nam đang đặt mục tiêu huy động hàng trăm tỷ USD để thực hiện Quy hoạch Điện VIII, một “điểm nghẽn” pháp lý kéo dài liên quan đến cơ chế giá FIT (Feed-in Tariff) đang đẩy Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) vào thế đối đầu với các nhà đầu tư quốc tế. Nguy cơ các vụ kiện tài chính quốc tế đang hiện hữu, bào mòn niềm tin vào môi trường đầu tư năng lượng Việt Nam.
Căng thẳng gia tăng vì “điểm nghẽn” thanh toán FIT
Mới đây, một loạt hiệp hội doanh nghiệp nước ngoài lớn bao gồm BritCham, EuroCham, JCCI, KOCHAM, ThaiCham đã gửi văn bản khẩn tới Văn phòng Chính phủ và Bộ Công Thương. Nội dung chính là bày tỏ quan ngại sâu sắc về tiến độ giải quyết các vướng mắc trong thanh toán cho các dự án năng lượng tái tạo, đặc biệt là nhóm dự án điện gió, điện mặt trời đã hết hạn cơ chế FIT.
Theo đó, khoảng 12 GW điện gió và điện mặt trời đang gặp vướng mắc do thiếu văn bản chấp thuận nghiệm thu (CCA) tại thời điểm vận hành thương mại (COD). Dù đã ký hợp đồng mua bán điện (PPA), nhiều nhà đầu tư vẫn bị chậm thanh toán hoặc chỉ được thanh toán một phần từ năm 2023.
Việc dòng tiền bị gián đoạn không chỉ gây khó khăn cho hoạt động vận hành mà còn tạo ra hiệu ứng domino về rủi ro tài chính, kéo theo nguy cơ khởi kiện.
Ba trụ cột rủi ro từ sự chậm trễ thanh toán của EVN
Theo phân tích từ giới chuyên gia và các hiệp hội, sự chậm trễ trong thanh toán PPA đã dẫn đến những hệ lụy trên ba khía cạnh chính:
-
Rủi ro tài chính – kế toán: Các doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh giảm doanh thu, đánh giá lại tài sản. Đối với các công ty niêm yết, điều này tác động tiêu cực đến lợi nhuận, giá cổ phiếu, xếp hạng tín nhiệm và khả năng đáp ứng các cam kết nợ vay.
-
Rủi ro tín dụng: Việc EVN vi phạm nghĩa vụ thanh toán kéo dài bị các tổ chức tài chính đánh giá là dấu hiệu suy yếu. Hậu quả là chi phí vốn trong tương lai của các dự án có thể tăng cao do bị siết chặt điều kiện tín dụng.
-
Rủi ro pháp lý và khởi kiện quốc tế: Đây là mối lo ngại lớn nhất. Nếu nghĩa vụ thanh toán không được thực thi, các nhà đầu tư nước ngoài có đầy đủ cơ sở pháp lý để khởi kiện EVN ra các cơ quan tài phán quốc tế. Nhiều nhà đầu tư đang rót vốn trực tiếp vào các dự án bị ảnh hưởng cho biết, nếu tình trạng này kéo dài đến cuối năm, các báo cáo tài chính có thể phải ghi nhận khoản lỗ khổng lồ lên tới hàng tỷ USD.
Giải pháp tạm thời của EVN và phản ứng từ thị trường
Để đối phó với tình hình, EVN đã áp dụng giải pháp tạm thời từ đầu năm 2025, bao gồm việc chuyển một số dự án sang mức thanh toán thấp hơn (giá FIT cũ hoặc giá trần chuyển tiếp) hoặc chỉ thanh toán chi phí vận hành (O&M) cho các dự án chưa hoàn tất nghiệm thu.
Tuy nhiên, động thái này vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ các nhà đầu tư. Lập luận của họ cho rằng, tại thời điểm được công nhận COD, pháp luật chưa yêu cầu CCA là điều kiện bắt buộc. Việc áp dụng hồi tố các điều kiện này bị coi là vi phạm nguyên tắc ổn định của chính sách, gây thiệt hại tài chính trực tiếp.
Một số nhà đầu tư còn chỉ trích việc EVN áp dụng đơn giá tạm tính là “chưa phù hợp với tinh thần Nghị quyết 233/NQ-CP” của Chính phủ về tháo gỡ khó khăn cho năng lượng tái tạo. Họ cảnh báo sẽ yêu cầu thanh toán cả phần lãi phát sinh do chậm trả, đặt ra câu hỏi về nguồn lực và tính hợp pháp cho các khoản chi này.
Phép thử cho sự nhất quán chính sách và mục tiêu của Quy hoạch Điện VIII
Những vướng mắc kéo dài với cơ chế FIT không chỉ là câu chuyện giữa EVN và các nhà đầu tư. Nó đang trở thành một phép thử quan trọng về tính nhất quán và khả năng thực thi chính sách của Việt Nam trong lĩnh vực năng lượng.
Các chỉ đạo từ Thủ tướng Chính phủ tại Công điện 118/CĐ-TTg yêu cầu Bộ Công Thương và EVN khẩn trương xử lý vấn đề giá FIT. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chính sách và thực tế triển khai vẫn còn rất lớn.
Để hiện thực hóa Quy hoạch Điện VIII, Việt Nam phụ thuộc rất lớn vào nguồn vốn tư nhân và quốc tế. Việc xử lý dứt điểm “nút thắt” thanh toán, giải quyết các tranh chấp tồn đọng không chỉ giúp cứu các dự án hiện hữu mà còn là yếu tố tiên quyết để củng cố niềm tin, thu hút dòng vốn cho quá trình chuyển dịch năng lượng xanh trong tương lai. Nếu không, những kỳ vọng từ Quy hoạch Điện VIII có thể sẽ chỉ nằm trên giấy.
